Як паказвае справаздача Нацыянальнага банка Польшчы за 2025 год, прысвечаная жыццёваму і эканамічнаму становішчу імігрантаў з Беларусі, 56 % апытаных назвалі галоўнай прычынай пераезду палітычную сітуацыю і звязаную з ёй пагрозу рэпрэсій. Эканамічныя прычыны занялі другое месца, іх назвалі 34 % рэспандэнтаў.
Таму праблемы, з якімі гэтыя людзі сутыкаюцца пасля пераезду, часта маюць больш складаны і балючы характар, чым цяжкасці звычайнай працоўнай міграцыі.
Фармальнасці, якія могуць паралізаваць жыццё
Першай і найбольш распаўсюджанай праблемай застаецца бюракратыя. Легалізацыя знаходжання, чаканне карты часовага або сталага побыту, атрыманне нумара PESEL, настрыфікацыя дыпломаў і прызнанне школьных атэстатаў могуць займаць шмат часу.
Для многіх беларусаў дадатковай складанасцю становіцца неабходнасць атрымаць дакументы, выдадзеныя беларускімі ўстановамі. Гэта могуць быць арыгіналы, дублікат дыплома, дадатак да яго, архіўная даведка або іншы дакумент, патрэбны для працягу навучання ці прызнання кваліфікацыі.
Для людзей, якія пацярпелі ад палітычных рэпрэсій, вяртанне ў Беларусь па такія дакументы можа быць небяспечным або ўвогуле немагчымым. У выніку ў іх могуць узнікаць праблемы з паступленнем ва ўніверсітэт або пацвярджэннем прафесійнай кваліфікацыі. Парадак прызнання замежнага дыплома залежыць ад краіны, у якой ён быў атрыманы, і ад таго, ці з’яўляецца прафесія ў Польшчы рэгуляванай.
Страта прафесійнага статусу
Значная частка мігрантаў з Беларусі мае добрую адукацыю. Паводле згаданай справаздачы Нацыянальнага банка Польшчы, вышэйшую адукацыю маюць 62 % апытаных. Сярод жанчын гэты паказчык дасягае 67 %.
Нягледзячы на гэта, першыя месяцы, а часам і гады жыцця ў Польшчы часта суправаджаюцца прафесійным паніжэннем. Толькі 28 % удзельнікаў даследавання паведамілі, што выкарыстоўваюць сваю вышэйшую адукацыю на працы.
Напрыклад, лекару неабходна прайсці працэдуру прызнання кваліфікацыі і атрымаць права на працу ў Польшчы. Юрыст не можа працягваць працаваць у ранейшым фармаце без ведання польскага заканадаўства. Інжынер або настаўнік нярэдка згаджаецца на першую даступную працу, часта ніжэйшую за ўзровень сваёй кваліфікацыі, каб утрымліваць сям’ю ў пераходны перыяд.
Для людзей, якія ў Беларусі мелі стабільнае прафесійнае і грамадскае становішча, такая сітуацыя можа стаць адным з найбольш цяжкіх выпрабаванняў эміграцыі. Прычым не толькі ў матэрыяльным, але і ў псіхалагічным сэнсе.
Разлука з сям’ёй і няпэўнасць будучыні
Абмежаванні на перасячэнне мяжы паміж Польшчай і Беларуссю пачалі ўводзіцца ў 2021 годзе на фоне памежнага крызісу. Адным з першых рашэнняў стала прыпыненне руху праз аўтамабільны пераход у Кузніцы 9 лістапада 2021 года. У наступныя гады колькасць даступных пунктаў пропуску таксама змянялася.
Для многіх сем’яў рэгулярныя сустрэчы з роднымі сталі складанымі. Людзі, якія ўдзельнічалі ў апазіцыйнай дзейнасці або пацярпелі ад рэпрэсій, часта ўвогуле не могуць бяспечна вярнуцца ў Беларусь. Гэта азначае працяглую разлуку з бацькамі, братамі, сёстрамі, дзядулямі і бабулямі.
Адным з найбольш цяжкіх псіхалагічных выпрабаванняў становіцца няпэўнасць. Людзі не ведаюць, калі зменіцца палітычная сітуацыя ў Беларусі і ці змогуць яны калі-небудзь бяспечна вярнуцца дадому.
Напружанне праз стаўленне грамадства
Пасля пачатку поўнамаштабнай вайны Расіі супраць Украіны ў 2022 годзе стаўленне польскага грамадства да беларусаў стала больш складаным. Расія выкарыстала тэрыторыю Беларусі для нападу на Украіну, а Генеральная асамблея ААН асудзіла ўдзел беларускіх уладаў у гэтай агрэсіі.
Частка мігрантаў з Беларусі, нягледзячы на асабістае непрыняцце рэжыму і вайны, сутыкаецца з падазронасцю або спрошчанымі асацыяцыямі з палітыкай Мінска і Масквы.
Паводле даследавання CBOS за 2026 год, непрыязнае стаўленне да беларусаў выказалі 46 працэнтаў апытаных палякаў. Гэта адзін з самых высокіх паказчыкаў сярод нацыянальнасцяў, уключаных у даследаванне.
Таму выразнае размежаванне паміж звычайнымі грамадзянамі Беларусі і рэжымам, які іх пераследуе, застаецца важнай задачай як для польскага грамадства, так і для дзяржаўных устаноў.
Псіхалагічныя наступствы вымушанай эміграцыі
У адрозненне ад цалкам добраахвотнай міграцыі, палітычная эміграцыя можа быць звязаная з павышанай рызыкай праблем з псіхічным здароўем.
Людзі адчуваюць віну перад роднымі, якія засталіся ў Беларусі, баяцца за іх бяспеку, перажываюць страту ранейшага жыцця і планаў, ад якіх давялося адмовіцца літаральна за адзін дзень.
Многія мігранты доўгі час жывуць у рэжыме выжывання. Яны засяроджваюцца на афармленні дакументаў, пошуку жылля і працы, адкладаючы асэнсаванне эмацыйных наступстваў пераезду на пазнейшы час.
Сусветная арганізацыя аховы здароўя адзначае, што пераслед, разлука з сям’ёй, няпэўны прававы статус, сацыяльная ізаляцыя і складаныя ўмовы жыцця могуць павышаць рызыку дэпрэсіі, трывожных расстройстваў і посттраўматычнага стрэсавага расстройства.
Падтрымка, якая дапамагае, але не вырашае ўсіх праблем
Недзяржаўныя арганізацыі, фонды і некаторыя дзяржаўныя ўстановы прапануюць прававую дапамогу, моўныя курсы, псіхалагічную падтрымку і дапамогу ў пошуку працы. Спіс арганізацый, якія аказваюць бясплатную дапамогу ў розных рэгіёнах Польшчы, публікуе Упраўленне Вярхоўнага камісара ААН па справах уцекачоў.
Адным з прыкладаў ранейшай сістэмнай падтрымкі была праграма Poland.Business Harbour, створаная ў 2020 годзе для прыцягнення ў Польшчу ІТ-спецыялістаў і кампаній з Беларусі. Аднак у студзені 2024 года Міністэрства замежных спраў Польшчы прыпыніла свой удзел у праграме.
Пасля падзей 2020 года Нацыянальнае агенцтва акадэмічных абменаў запускала ініцыятыву «Салідарныя з Беларуссю», у межах якой беларускія студэнты, навукоўцы і выкладчыкі маглі атрымліваць стыпендыі і ўдзельнічаць у акадэмічных абменах. Праграма дзейнічала ў асноўным у 2020–2021 гадах, і цяпер яна ўжо не працягваецца ў ранейшым выглядзе.
Адной з актуальных формаў падтрымкі беларускіх студэнтаў з’яўляецца EU4Belarus SALT III, якая дазваляе маладым беларусам атрымліваць стыпендыі для навучання ў магістратуры ў Польшчы.
Нягледзячы на такую дапамогу, многія мігранты па-ранейшаму спраўляюцца з цяжкасцямі пераважна дзякуючы нефармальным сеткам узаемадапамогі, створаным унутры самой дыяспары. Гэта групы ў сацыяльных сетках, рэлігійныя супольнасці або проста знаёмыя, якія ўжо прайшлі падобны шлях і могуць падзяліцца ўласным досведам.
А таксама мы пісалі: Польшча стала другой радзімай для беларусаў? Менавіта сюды яны хочуць пераехаць
