Беларуская культура ў Польшчы мае два моцныя карані. Адзін звязаны з беларусамі, якія стагоддзямі жывуць на Падляшшы і захоўваюць сваю мову, рэлігійныя традыцыі і культурныя арганізацыі. Другі сфарміраваўся пасля 2020 года, калі многія незалежныя беларускія творцы былі вымушаныя пакінуць краіну і працягнулі сваю дзейнасць у эміграцыі.
Вышыванка, якая вісіць у шафе побач з кракаўскай кашуляй, дыск з песнямі Максіма Багдановіча побач з польскай поп-музыкай, абраз Маці Божай Вастрабрамскай на паліцы ў невялікай кватэры на варшаўскай Волі. Сёння беларуская культура ў Польшчы не замыкаецца ў гета ці закрытых эмігранцкіх клубах. Яна непрыкметна, але паслядоўна ўваходзіць у жыццё польскіх гарадоў праз кавярні, канцэрты, выставы, інтэрнэт-парталы і ўсё большую колькасць грамадскіх аб’яднанняў.
Культура, якая мусіла знайсці новы дом
У 2020 годзе рэжым Аляксандра Лукашэнкі жорстка здушыў пратэсты пасля сфальсіфікаваных прэзідэнцкіх выбараў, а рэпрэсіі закранулі мастацкія, журналісцкія і акадэмічныя колы. Многія прадстаўнікі незалежнай беларускай культуры, пісьменнікі, музыкі, мастакі і тэатральныя рэжысёры, знайшлі прытулак менавіта ў Польшчы.
У выніку Польшча стала найважнейшым цэнтрам беларускага культурнага жыцця ў эміграцыі. Асаблівае месца ў гэтай сістэме займае Варшава, дзе свабодная беларуская культура развіваецца па-за кантролем Мінска. Тут з’явіліся незалежныя выдавецтвы, якія выпускаюць кнігі па-беларуску, а таксама культурныя інтэрнэт-парталы. Напрыклад, у Варшаве працягвае працу выдавецтва Андрэя Янушкевіча і звязаная з ім беларуская кнігарня «Кнігаўка». Музычныя гурты і тэатры, вымушаныя пакінуць Беларусь, таксама працягваюць сваю дзейнасць у Польшчы.
Адначасова на Падляшшы, дзе беларусы ўжо дзесяцігоддзямі з’яўляюцца прызнанай нацыянальнай меншасцю, існуе зусім іншы, значна старэйшы пласт беларускай культуры. Гэта праваслаўныя цэрквы, двухмоўныя шыльды, мясцовыя газеты, у тым ліку «Ніва», фальклорныя калектывы і школы, дзе беларускую мову дагэтуль вывучаюць як мову нацыянальнай меншасці.
Такім чынам, новая хваля палітычнай міграцыі апошніх гадоў сустрэлася з жывой, хоць часта менш заўважнай традыцыяй, гісторыя якой пачалася задоўга да 2020 года.
Голас чалавека, які перажыў гэтыя змены
«Беларуская культура ў Польшчы заўсёды заставалася крыху ў цені, хоць на Падляшшы яна бесперапынна жыла цэлымі пакаленнямі. Толькі пасля 2020 года пра яе пачалі гаварыць гучней. Прыехала столькі новых людзей, што не заўважыць гэтага было немагчыма», расказвае Ілля, які ўжо некалькі гадоў жыве ў Польшчы, хоць уся ягоная сям’я засталася ў Беларусі.
«Калі я размаўляю з бацькамі па відэасувязі, у іх дома па-ранейшаму гучаць тыя ж песні, якія спявала мне бабуля. Гэта дзіўнае адчуванне: адначасова быць вельмі блізка і вельмі далёка».
Ілля расказвае, што толькі ў Польшчы пачаў свядома шукаць сувязі з беларускай высокай культурай, літаратурай, паэзіяй і гісторыяй мастацтва. Паводле яго, у беларускай школе пра гэта расказвалі вельмі павярхоўна і ў адпаведнасці з афіцыйнай дзяржаўнай лініяй.
«Парадаксальна, але толькі ў эміграцыі я адчуў, што магу без цэнзуры чытаць беларускіх паэтаў і хадзіць на спектаклі тэатра, які ў Мінску маглі б ліквідаваць у дзень прэм’еры. Гэта горкае адчуванне, але адначасова яно надае сілы», дадае Ілля.
Месцы сустрэч і культурныя прасторы
У польскіх гарадах, дзе жыве шмат беларусаў, у Варшаве, Беластоку, Уроцлаве і Кракаве, рэгулярна ладзяцца культурныя мерапрыемствы. Яны разлічаныя як на беларускую дыяспару, так і на палякаў, якія цікавяцца беларускай культурай.
Гэта канцэрты традыцыйнай і альтэрнатыўнай музыкі, кінапаказы, паэтычныя вечарыны, фотавыставы, прысвечаныя пратэстам 2020 года, а таксама кірмашы беларускай кнігі.
Вялікае значэнне маюць і рэлігійныя святы. Праваслаўны Вялікдзень і Раство Хрыстова, якія адзначаюцца паводле юліянскага календара, для многіх сем’яў застаюцца важным пунктам апоры. І гэта не залежыць ад таго, жывуць яны ў традыцыйна беларускіх вёсках Падляшша ці ў шматпавярховіках на ўскраінах Варшавы.
«Мне найбольш не хапае простых рэчаў: смаку хлеба, паху лесу ў пэўным месяцы, гучання мовы на вуліцы. Таму, калі я трапляю на фестываль ці канцэрт, дзе чую беларускую мову, то адчуваю палёгку, нібы на нейкі час вярнуўся дадому», расказвае Ілля.
Ён таксама заўважае, што ўсё больш палякаў, асабліва маладых, пачынаюць самастойна цікавіцца беларускай культурай. Яны вывучаюць асновы беларускай мовы, чытаюць пераклады беларускай літаратуры і сочаць за незалежнымі беларускімі медыя.
«Для нас гэта вялікая падтрымка. Мы адчуваем, што з’яўляемся не проста лічбамі ў міграцыйных справаздачах, а людзьмі з уласнай гісторыяй, якую нехта хоча даведацца», дадае Ілля.
Культура як форма супраціву
Для многіх прадстаўнікоў беларускай дыяспары захаванне і развіццё нацыянальнай культуры ў Польшчы сёння мае выразнае палітычнае значэнне.
У Беларусі незалежныя выдавецтвы, тэатры і медыя закрываюць або прымушаюць працаваць падпольна. Карыстанне беларускай мовай у асобных выпадках выклікае негатыўную рэакцыю прадстаўнікоў улады, адміністрацыйны ціск і дыскрымінацыю. Таму культурная дзейнасць, якой можна свабодна займацца ў Польшчы, становіцца спосабам захавання нацыянальнай ідэнтычнасці па-за межамі рэжыму.
Сацыёлагі, якія вывучаюць гэтую супольнасць, адзначаюць значную еднасць поглядаў прадстаўнікоў беларускай палітычнай эміграцыі ў нацыянальных і моўных пытаннях. Многія з іх хацелі б, каб пасля магчымых палітычных змен у Беларусі беларуская мова вярнула сабе належнае месца ў грамадскім жыцці краіны, з якой ім давялося ўцякаць.
Установы культуры і няўрадавыя арганізацыі, ад Цэнтра дыялогу імя Юліюша Мерашэўскага і фондаў, якія падтрымліваюць рэпрэсаваных мастакоў, да мясцовых дамоў культуры на Падляшшы, усё часцей уключаюць беларускія мерапрыемствы ў свае праграмы.
Іх успрымаюць ужо не як экзатычны дадатак, а як неад’емную частку культурнай мазаікі сучаснай Польшчы. Тое, што яшчэ нядаўна было вузкай тэмай, вядомай пераважна спецыялістам па Усходняй Еўропе, сёння становіцца ўсё больш заўважнай і чутнай часткай культурнага жыцця польскіх гарадоў.
А таксама мы пісалі: Палякі ўсё халадней ставяцца да ўсходніх суседзяў? Беларусам шкодзіць вайна ва Украіне
